O czym jest „Złodziejka książek”?

W skrócie

„Złodziejka książek” Markusa Zusaka to powieść o II wojnie światowej widzianej z biednej niemieckiej ulicy, a opowiada ją Śmierć. W styczniu 1939 roku dziewięcioletnia Liesel Meminger jedzie z matką i młodszym bratem Wernerem do rodziny zastępczej pod Monachium. Chłopiec umiera w pociągu, a na cmentarzu, na którym go chowają, Liesel podnosi ze śniegu książkę zgubioną przez młodego grabarza. Nie umie jeszcze czytać, ale to pierwsza z jej kradzieży.

W miasteczku Molching, przy Himmelstrasse 33, Liesel zamieszkuje z Hansem Hubermannem, malarzem pokojowym, który gra na akordeonie i po nocach uczy ją liter, oraz z jego żoną Rosą, która każdego, kogo kocha, wyzywa od świń. Zaprzyjaźnia się z sąsiadem Rudym Steinerem, wyciąga książkę z nazistowskiego ogniska i czyta w bibliotece żony burmistrza. W listopadzie 1940 roku w piwnicy Hubermannów zaczyna się ukrywać Max Vandenburg, młody Żyd ze Stuttgartu, syn żołnierza, który w czasie I wojny światowej uratował Hansowi życie.

Śmierć od pierwszych stron mówi, że spotkała złodziejkę książek trzy razy, i nie robi tajemnicy z tego, że przyjdzie także po innych mieszkańców tej ulicy.

⚠️Dalej są spoilery. Etapy fabuły zdradzają zakończenie. Jeśli nie chcesz go znać, zatrzymaj się na opisie powyżej.

Etapy fabuły

1. 1

   Pociąg, śnieg i pierwsza książka

   Styczeń 1939. Liesel Meminger, która w lutym skończy dziesięć lat, jedzie pociągiem do Monachium z matką i sześcioletnim bratem Wernerem. Matka jest chora i nie ma pieniędzy, więc wiezie dzieci do rodziny zastępczej, a o ojcu Liesel wie tylko, że nazywano go komunistą. Werner umiera w wagonie po ataku kaszlu, a Śmierć, która przyszła po jego duszę, zauważa, że dziewczynka ją widzi. Chłopca chowają w zaśnieżonym miasteczku, którego nazwy Liesel nie zna. Czternastoletni pomocnik grabarza gubi przy grobie czarną książkę ze srebrnymi literami, a Liesel podnosi ją ze śniegu i zabiera ze sobą. W Monachium matka zostawia ją urzędnikom i odjeżdża, a Frau Heinrich zawozi dziewczynkę do Molching, na Himmelstrasse 33. Liesel prawie kwadrans nie chce wysiąść z samochodu, potem kurczowo trzyma się furtki, a jej nowa matka Rosa Hubermann wrzeszczy na gapiów: „Na co się, dupki, gapicie?”.

2. 2

   Północne lekcje

   Liesel co noc budzi się z krzykiem po koszmarach o bracie, a przybrany ojciec Hans Hubermann, malarz pokojowy i akordeonista, siedzi przy niej do rana. Kiedy pod koniec maja dziewczynka moczy łóżko, Hans znajduje pod prześcieradłem jej skarb, „Podręcznik grabarza”, i zaczyna lekcje czytania: o drugiej w nocy, stolarskim ołówkiem na odwrocie papieru ściernego, a potem farbą na ścianie piwnicy. W szkole Liesel, która nie umie czytać, siedzi z maluchami, a gdy na sprawdzianie zamiast zadanego tekstu recytuje z pamięci fragment o kopaniu grobów w śniegu i zostaje wyśmiana, spuszcza na boisku lanie Ludwigowi Schmeiklowi. Jej najlepszym przyjacielem zostaje Rudy Steiner z sąsiedztwa, chłopak o włosach żółtych jak cytryna, który w 1936 roku wysmarował się węglem i biegał nocą po stadionie jako Jesse Owens, a teraz co chwilę domaga się pocałunku. We wrześniu wybucha wojna. Na święta Hubermannowie dają Liesel dwie książki kupione za papierosy, które Hans skręcał i sprzedawał na targu, a ona pisze listy do matki, na które nikt nie odpowiada. Frau Heinrich przyznaje w końcu, że urząd stracił kontakt z Paulą Meminger.

3. 3

   Ognisko i biblioteka burmistrzowej

   20 kwietnia 1940 roku Molching świętuje urodziny Hitlera paleniem książek i flag na rynku. Rano syn Hubermannów, Hans Junior, nazywa ojca tchórzem, bo ten nie należy do partii, i wychodzi z domu na zawsze. Podczas przemówienia pada słowo „komuniści” i Liesel składa w całość przesłuchania matki, jej zniknięcie i śmierć brata: tymi, którzy zabrali jej mamę, był Führer. Kiedy mówi Hansowi, że go nienawidzi, ojciec uderza ją w twarz i uczy, że takich słów nie wolno wypowiadać poza domem. Wieczorem Liesel wyciąga z dymiących popiołów „Wzruszenie ramion”, książkę z bohaterem Żydem, i chowa ją pod mundurkiem, a widzi to Ilsa Hermann, żona burmistrza, dla której Rosa pierze. Hans obiecuje milczeć i kilka dni później kupuje w biurze NSDAP egzemplarz „Mein Kampf”. Liesel boi się wizyt z praniem na Grandestrasse 8, ale milcząca kobieta w szlafroku wpuszcza ją do domu i pokazuje pokój pełen książek. Odtąd dziewczynka czyta na podłodze biblioteki i dowiaduje się, że syn Hermannów, Johann, zginął w 1918 roku. Latem Liesel i Rudy z głodu przyłączają się do bandy złodziei owoców piętnastoletniego Arthura Berga, a za znalezionego feniga dostają od sklepikarki Frau Diller jeden cukierek, który ssą na zmianę.

4. 4

   Żyd w piwnicy

   W listopadzie 1940 roku do kuchni Hubermannów wchodzi w nocy wycieńczony dwudziestoczterolatek z kluczem przyklejonym w „Mein Kampf” i pyta, czy Hans wciąż gra na akordeonie. To Max Vandenburg, syn Erika, który w czasie I wojny światowej zgłosił Hansa do pisania listów za kapitana i w ten sposób ocalił mu życie, bo nikt z oddziału, który poszedł tego dnia do walki, nie wrócił. Hans obiecał wtedy wdowie pomoc, a po Nocy Kryształowej to jego adres matka Maksa wcisnęła synowi do kieszeni. Przyjaciel Maksa, Walter Kugler, przywiózł mu dokumenty i bilet. Hans schodzi z Liesel do piwnicy i tłumaczy, że jeśli komukolwiek powie o gościu, spali jej książki, ją zabiorą, a jego i Rosę wywiozą na zawsze. Max przesypia trzy dni w pokoju Liesel, na łóżku przeznaczonym kiedyś dla jej brata, potem zamieszkuje pod schodami w piwnicy, za ścianką z prześcieradeł i puszek po farbie, a zimą nocami grzeje się przy kominku. Liesel i Max odkrywają, że oboje mają koszmary, i wymieniają się nimi. Na dwunaste urodziny Liesel Max zamalowuje białą farbą kartki „Mein Kampf” i maluje na nich dla niej ilustrowaną opowieść „Zbędny człowiek”. Dziewczynka wyciąga dla niego ze śmietników gazety z krzyżówkami i codziennie opowiada mu pogodę, a on maluje na ścianie chmurę jak linę i dwie figurki idące po niej do słońca. W ciemności piwnicy trenuje pompki i wyobraża sobie, że walczy na ringu z Hitlerem.

5. 5

   Świstak i lodowata rzeka

   W czerwcu 1941 roku burmistrz rezygnuje z usług Rosy. Ilsa Hermann wciska Liesel na pożegnanie „Świstaka”, a dziewczynka wraca pod jej drzwi, krzyczy, że jej syn nie żyje i że jest żałosna, kiedy marznie, żeby to odpokutować, i rzuca jej książkę pod nogi. Rosa nie wierzy, że to przez nią straciły ostatnią pracę. W październiku Liesel z Rudym wraca na Grandestrasse i przez otwarte okno biblioteki kradnie „Świstaka”. Zostawia pod ścianą buty, Rudy wraca po nie biegiem i pierwszy raz nazywa ją złodziejką książek. Sam przeżywa piekło w Hitlerjugend: dowódca Franz Deutscher każe mu padać w błoto i biegać po boisku wysypanym nawozem, a gdy Rudy rzuca w niego kamieniem i na pytanie o datę urodzin Führera odpowiada, że to wielkanocny poniedziałek, bije go i ścina mu włosy nożem. Rudy przenosi się do oddziału lotniczego. W grudniu Viktor Chemmel, nowy szef bandy złodziei, wyrywa Liesel „Świstaka” i wrzuca go do rzeki Amper. Rudy wskakuje do lodowatej wody, wyławia książkę i pyta o pocałunek, ale Liesel go nie całuje. Śmierć zdradza, że chłopak już nigdy o niego nie poprosi i za życia go nie dostanie.

6. 6

   Bałwan i trzynaście prezentów

   W Wigilię 1941 roku Liesel znosi do piwnicy wiadra śniegu, cała czwórka bije się na śnieżki i lepi bałwana. Kilka tygodni później Max słabnie, a w połowie lutego 1942 roku, tuż przed trzynastymi urodzinami Liesel, mdleje przy kominku i trafia nieprzytomny do jej łóżka. Liesel znosi mu trzynaście prezentów: zgniecioną piłkę, wstążkę, szyszkę, guzik, kamień, piórko, dwie gazety, papierek po cukierku, opisaną słowami chmurę, ołowianego żołnierzyka, liść klonu, przeczytanego do końca „Świstaka” i kęs smutku. Kradnie z biblioteki „Tragarza snów” i czyta Maksowi na głos, a Hubermannowie po cichu zastanawiają się, co zrobią z ciałem Żyda, jeśli umrze. Max się budzi, a Rosa przychodzi do szkoły, robi Liesel awanturę o rzekomo zabraną szczotkę i szeptem przekazuje jej dobrą wiadomość oraz żołnierzyka. Kiedy partia sprawdza piwnice Himmelstrasse pod kątem schronów, Liesel celowo rozbija sobie kolano na meczu, żeby ściągnąć do domu Hansa. Inspektor uznaje piwnicę za zbyt płytką i wychodzi, a ukryty pod schodami Max ściska zardzewiałe nożyczki.

7. 7

   Słownik, schron i chleb

   Latem 1942 roku Liesel pomaga Hansowi malować na czarno okiennice, wypija z nim kieliszek szampana, którym klienci płacą zamiast pieniędzmi, i słucha akordeonu w przerwach na śniadanie. Rudy wygrywa trzy biegi na zawodach Hitlerjugend, a w czwartym, na 100 metrów, specjalnie robi dwa falstarty. Ostatniego dnia sierpnia Ilsa Hermann zostawia na oknie „Duden. Wielki słownik encyklopedyczny” z listem: wiedziała o kradzieżach od początku i czeka, aż Liesel zastuka do drzwi. Przychodzą naloty. W piwnicy Fiedlerów Liesel czyta na głos „Świstaka” i uspokaja cały schron, a Max, sam w domu, po raz pierwszy od dwudziestu dwóch miesięcy widzi przez okno gwiazdy. Frau Holtzapfel, sąsiadka, która latami pluła na drzwi Hubermannów, płaci kartkową kawą za to, by Liesel czytała jej dwa razy w tygodniu. W październiku przez Molching pędzą Żydów do Dachau. Hans daje kawałek chleba upadającemu starcowi i zostaje wychłostany na oczach całej ulicy. Bojąc się rewizji, tej samej nocy wyprawia Maksa w drogę, a z umówionego miejsca nad rzeką przynosi tylko kartkę: „Dość dla mnie zrobiliście.”. Trzy tygodnie później gestapo puka, ale do Steinerów: chcą zabrać Rudy’ego do elitarnej szkoły, a rodzice odmawiają. Karą jest pobór. Partia nagle przyjmuje podanie Hansa i wysyła go do oddziału, który w czasie nalotów gasi pożary i wyciąga ludzi z gruzów, a Alex Steiner trafia do szpitala pod Wiedniem.

8. 8

   Strząsaczka słów i rok 1943

   W grudniu Liesel i Rudy rozrzucają chleb na drodze kolejnego pochodu do Dachau, a przed świętami Rosa wyciąga z materaca szkicownik zostawiony przez Maksa. Książka nosi tytuł „Strząsaczka słów” i są w niej jego rysunki, wspomnienia oraz bajka o Führerze, który zdobył świat słowami, i o dziewczynce, która z łzy zrobionej ze słowa przyjaźń wyhodowała drzewo, którego nie dało się ściąć. W Wigilię Liesel i Rudy włamują się do zamkniętego zakładu krawieckiego ojca Rudy’ego po garnitur, a po świętach Ilsa zostawia dla Liesel w bibliotece talerz ciastek. W styczniu spod Stalingradu wraca Michael Holtzapfel bez trzech palców, a jego brat Robert umiera tam w szpitalu. Hans łamie nogę, kiedy pod Essen przewraca się ciężarówka, w której Reinhold Zucker siłą zajął jego miejsce i zginął. W marcu, po nalocie, Rudy kładzie pluszowego misia na piersi umierającego pilota zestrzelonego samolotu, a w kwietniu Hans wraca do domu. W lipcu Michael Holtzapfel, dręczony winą, że przeżył, odbiera sobie życie. W sierpniu Liesel rozpoznaje Maksa w kolumnie więźniów, wchodzi między nich, mówi mu słowa z jego bajki i oboje dostają pejczem, a Rudy siłą odciąga ją z drogi. Liesel zdradza mu tajemnicę piwnicy. Rozżalona drze w bibliotece burmistrzowej książkę, a Ilsa Hermann w odpowiedzi przynosi jej pusty notes i radzi, by nie próbowała się karać. Liesel zaczyna nocami pisać w piwnicy własną historię i nazywa ją „Złodziejka książek”.

9. 9

   Koniec Himmelstrasse

   W deszczową noc 7 października 1943 roku bomby spadają na Molching, zanim zawyją syreny. Himmelstrasse znika: giną śpiący Hans i Rosa, Rudy i cała jego rodzina z wyjątkiem ojca, Frau Holtzapfel, Frau Diller, Tommy Müller i Fiedlerowie. Przeżywa tylko Liesel, bo siedziała w piwnicy nad swoim rękopisem. Żołnierze wyciągają ją z gruzów, a ona odnajduje ciało Rudy’ego i całuje go w usta, tak jak on tego chciał, potem żegna się z mamą i kładzie obok papy jego akordeon. Czarny notes zostaje na ciężarówce z gruzem i zabiera go Śmierć. Liesel zamieszkuje u burmistrza i Ilsy Hermann, po powrocie Aleksa Steinera pomaga mu w zakładzie, a w październiku 1945 roku do sklepu wchodzi Max, który przeżył. W epilogu Liesel umiera w podeszłym wieku na przedmieściach Sydney, a przed śmiercią widzi męża, troje dzieci, wnuki i tych, których straciła. Śmierć oddaje jej zgubiony w gruzach notes, a opowieść kończy zdanie: „Czuję się prześladowany przez ludzi.”.

Motywy i przesłanie

Słowa i książki

Nimi Hitler zdobył Niemcy i nimi dziewczynka z biednej ulicy przetrwała wojnę.

Przybrana rodzina

Hans, Rosa i Liesel, a potem także Max, połączeni wyborem, a nie krwią.

Ukrywanie Żyda

Codzienny strach i uśmiech na pokaz w domu, w którego piwnicy mieszka Max.

Przyjaźń

Liesel i Rudy, złodzieje jabłek i książek, oraz Liesel i Max, wymieniający się koszmarami.

Zwykli ludzie w złych czasach

Odwaga małych gestów, jak kromka chleba dla więźnia albo otwarte okno biblioteki.

Wina ocalałych

Max, który zostawił rodzinę, Michael Holtzapfel po Stalingradzie i Ilsa Hermann po stracie syna.

Śmierć jako świadek

Narrator zmęczony wojną, która z ludzkich historii próbuje zrozumieć ludzi.

To opracowanie jest streszczeniem książki „Złodziejka książek” (Markus Zusak) i jej głównych wydarzeń. Nie jest to recenzja, lecz opis fabuły i motywów powieści.