O czym jest „Dawca”?

W skrócie

„Dawca” Lois Lowry to klasyczna dystopia dla młodzieży z 1993 roku i pierwszy tom cyklu nazywanego Kwartetem Dawcy. Jedenastoletni Jonasz mieszka w osiedlu, w którym wszystko jest uregulowane: dzieci rodzą wyznaczone rodzicielki, komisja przydziela je rodzinom, dobiera małżonków i wybiera każdemu pracę. Nikt nie głoduje, nikt nie cierpi, nikt nie kłamie, a wieczorem każda rodzina rytualnie opowiada sobie o swoich uczuciach. W grudniu odbywa się ceremonia dwunastolatków, na której każdy dostaje przydział na całe dorosłe życie, i Jonasz czeka na nią z obawą.

Na ceremonii przewodnicząca starszyzny pomija jego numer, a potem ogłasza, że wybrano go na następnego Odbiorcę Pamięci. Od tej pory codziennie po szkole chodzi do zmęczonego starca o jasnych oczach, który każe nazywać się Dawcą i przekazuje mu wspomnienia z czasów sprzed „jednakowości”: śnieg, słońce, kolory, ale też ból, głód i wojnę. Im więcej Jonasz wie, tym trudniej mu żyć w świecie, który wybrał spokój zamiast uczuć.

To krótka, cicha powieść o pamięci, wolności wyboru i cenie, jaką płaci się za życie bez bólu.

⚠️Dalej są spoilery. Etapy fabuły zdradzają zakończenie. Jeśli nie chcesz go znać, zatrzymaj się na opisie powyżej.

Etapy fabuły

1. 1

   Obawa przed grudniem

   Jonasz ma jedenaście lat i mieszka z rodzicami oraz siedmioletnią siostrą Lilią w osiedlu, gdzie każda komórka rodzinna dostaje dwoje dzieci, chłopca i dziewczynkę. Ojciec jest piastunem i opiekuje się nowymi dziećmi, matka pracuje w Departamencie Sprawiedliwości. Codzienne życie wyznaczają przepisy, obowiązkowe przeprosiny, komunikaty z głośników i rytuały: wieczorne dzielenie się uczuciami i poranne opowiadanie snów. Najgorszą karą jest „zwolnienie” z osiedla, tak samo nazywa się też uroczyste odejście starców i odsyłanie noworodków, które nie rozwijają się jak należy. Ojciec martwi się o takie dziecko, chłopca z numerem trzydzieści sześć, którego przyszłe imię, Gabriel, podejrzał na liście przed ceremonią i szepcze mu je, kiedy nikt nie słyszy. Jonasz czuje obawę przed zbliżającą się ceremonią dwunastolatków, na której dowie się, jaką pracę wykonywać będzie do końca życia.

2. 2

   Jabłko, Gabriel i pierwsze pobudzenie

   Ojciec dostaje zgodę, by Gabriel nocował u nich w domu. Mały ma takie same jasne oczy jak Jonasz, co w osiedlu jest rzadkością. Jonasz wraca myślami do zabawy z przyjacielem Aszerem, kiedy rzucane jabłko na chwilę się „zmieniło”, choć nie umie powiedzieć jak. Podczas zajęć nadobowiązkowych w domu starców kąpie staruszkę Larysę, a ona opowiada mu o radosnym zwolnieniu starca imieniem Roberto, po którym odchodzący znika za drzwiami pokoju zwolnień. Po nocy, w której Jonaszowi śni się, że namawia koleżankę Fionę do kąpieli, matka wyjaśnia mu, że to pierwsze „pobudzenie”, i od tej pory Jonasz codziennie bierze pigułkę, tak jak wszyscy dorośli.

3. 3

   Ceremonia dwunastolatków

   Na dwudniowej ceremonii całe osiedle oklaskuje kolejne roczniki. Gabriel dostaje od komisji rzadkie odroczenie i dodatkowy rok opieki, pod warunkiem że rodzina Jonasza nie przywiąże się do niego. Aszer zostaje zastępcą kierownika do spraw rekreacji, Fiona opiekunką starców. Przewodnicząca starszyzny przechodzi jednak od numeru osiemnastego do dwudziestego, pomijając Jonasza, i chłopak przez resztę ceremonii zastanawia się, co zrobił źle. Na koniec okazuje się, że został wybrany na następnego Odbiorcę Pamięci, najbardziej zaszczytną funkcję w społeczności. Przewodnicząca mówi o inteligencji, prawości, odwadze, mądrości i cesze, którą obecny Odbiorca nazywa „zdolnością widzenia więcej niż inni”, uprzedza, że szkolenie wiąże się z bólem, i wspomina, że poprzedni wybór, sprzed dziesięciu lat, skończył się porażką. Tłum skanduje imię Jonasza.

4. 4

   Pierwsze wspomnienia

   W teczce z instrukcjami Jonasz znajduje tylko jedną kartkę. Nie wolno mu rozmawiać o szkoleniu ani opowiadać snów, nie dostanie lekarstw na ból wynikający ze szkolenia, nie może prosić o zwolnienie, za to wolno mu zadawać każde pytanie i, co wstrząsa nim najbardziej, wolno mu kłamać. W tylnym skrzydle domu starców czeka na niego zmęczony, brodaty starzec o jasnych oczach, w pokoju pełnym książek, których nikt poza nimi nie może czytać. Starzec wyłącza głośnik, kładzie Jonaszowi dłonie na plecach i przekazuje mu wspomnienie zjazdu na sankach po śniegu, potem słońca i bolesnego oparzenia słonecznego. Wyjaśnia, że przekazuje wspomnienia całego świata, sprzed czasów, kiedy społeczność przeszła na „jednakowość” i kontrolę klimatu, a na pożegnanie każe nazywać się Dawcą.

5. 5

   Kolory i ból

   Dawca wyjaśnia, że to, co Jonasz widział na jabłku, twarzach ludzi i rudych włosach Fiony, to czerwień. Społeczność pozbyła się kolorów razem ze słońcem, wzgórzami i wszelkimi różnicami, a ludzie nie wybierają niczego, bo mogliby wybrać źle. Jonasz poznaje tęczę, ale też słonia zabitego dla kłów, złamaną nogę na oblodzonym stoku i głód. Na próżno usiłuje przekazać kolory Aszerowi i Lilii. Dowiaduje się, że komisja prosi Dawcę o radę tylko w nowych sytuacjach, jak wtedy, gdy nad osiedlem przeleciał zagubiony samolot, i że Odbiorca istnieje po to, by reszta ludzi nie musiała dźwigać bólu. Gabriel śpi teraz w pokoju Jonasza, który przypadkiem odkrywa, że dotykiem może przekazać dziecku uspokajające wspomnienie żeglugi. Pewnego dnia cierpiący Dawca prosi, by Jonasz przejął część jego bólu, i daje mu wspomnienie pola bitwy, gdzie umiera młody żołnierz proszący o wodę.

6. 6

   Miłość

   Po wojnie Dawca daje Jonaszowi wiele dobrych wspomnień, w tym swoje ulubione: święta w ciepłym domu, choinkę ze światełkami, prezenty i dziadków, czyli rodziców rodziców. Jonasz poznaje słowo „miłość”. Wieczorem pyta rodziców: „Czy wy mnie kochacie?”, a oni łagodnie zwracają mu uwagę na brak precyzji językowej, bo to słowo jest zbyt ogólnikowe. Jonasz odpowiada, że rozumie, i pierwszy raz w życiu ich okłamuje. Co noc przekazuje Gabrielowi kolejne dobre wspomnienia, a pewnego ranka przestaje brać pigułki. W dzień wolny widzi dzieci, Aszera i Fionę bawiące się w wojnę i prosi ich, żeby przestali, ale przyjaciele go nie rozumieją. Ojciec zapowiada, że następnego dnia zwolni mniejsze z jednojajowych bliźniąt.

7. 7

   Prawda o zwolnieniu

   Dawca opowiada o poprzedniej kandydatce, Rosemary, którą kochał. Po pięciu tygodniach szkolenia i wspomnieniach samotności, straty, głodu i przerażenia poprosiła o zwolnienie, a jej wspomnienia rozlały się po całym osiedlu i wywołały chaos. Potem Dawca pokazuje Jonaszowi nagranie z porannego zwolnienia bliźniaka. Jonasz widzi, jak jego ojciec waży dzieci, a mniejszemu podaje zastrzyk, po którym niemowlę przestaje się ruszać, i odkłada ciałko do zsypu. Rozumie, że zwolnienie oznacza śmierć, także dla starców, a Dawca wyznaje, że tak samo zakończyła się historia Rosemary. Jonasz zostaje u niego na noc i razem układają plan: przez dwa tygodnie Dawca będzie mu przekazywał wspomnienia odwagi i siły, w noc przed grudniową ceremonią Jonasz wymknie się z domu, a rano Dawca wywiezie go z osiedla w ładowni pojazdu i ogłosi, że chłopak utonął w rzece. Wspomnienia, które Jonasz niesie, wrócą wtedy do ludzi. Dawca zostanie, żeby pomóc społeczności je unieść, a potem chce być ze swoją córką. Na imię miała Rosemary.

8. 8

   Ucieczka

   Plan sypie się jeszcze tego samego wieczoru. Ojciec mówi przy kolacji, że Gabriel, który bez Jonasza płakał całą noc w ośrodku opieki, zostanie zwolniony następnego ranka. Jonasz ucieka w nocy na rowerze ojca, z fotelikiem dla dziecka, z resztkami jedzenia i z uśpionym Gabrielem. Nie zdążył dostać wspomnień odwagi i siły, które miał mu przekazać Dawca. W dzień ukrywają się przed samolotami z czujnikami ciepła, a Jonasz chłodzi ich obu wspomnieniami śniegu. Krajobraz się zmienia, pojawiają się lasy, ptaki i zwierzęta, ale kończy się jedzenie, a deszcz i zimno wyczerpują ich do granic. W zamieci Jonasz porzuca rower, ogrzewa Gabriela ostatnimi strzępami wspomnień słońca i wnosi go na wzgórze. Na szczycie znajduje sanki, zjeżdża w dół, widzi kolorowe światełka w oknach domów i pierwszy raz w życiu słyszy muzykę. Lowry nie mówi wprost, czy to ratunek, czy coś zupełnie innego.

Motywy i przesłanie

Jednakowość

Społeczność wymazała kolory, pogodę, wzgórza i różnice między ludźmi, żeby nikt nie cierpiał.

Pamięć

Wspomnienia całego świata dźwiga jeden człowiek, a reszta żyje wygodnie bez przeszłości.

Wybór i wolność

Nikt nie wybiera pracy, małżonka ani dzieci, bo mógłby wybrać źle.

Zwolnienie

Grzeczne słowo, za którym kryje się zabijanie najsłabszych i najstarszych.

Język i kłamstwo

Obsesja precyzji językowej, która pozwala nie nazywać rzeczy po imieniu.

Miłość i rodzina

Rodzina jako komórka przydzielona przez komisję kontra wspomnienie domu z dziadkami.

To opracowanie jest streszczeniem książki „Dawca” (Lois Lowry) i jej głównych wydarzeń. Nie jest to recenzja, lecz opis fabuły i motywów powieści.