O czym jest „Ostatnia bitwa”?

W skrócie

„Ostatnia bitwa” to siódmy i ostatni tom „Opowieści z Narnii” C.S. Lewisa. U schyłku dziejów Narnii stary, chytry szympans Krętacz wyławia z Kotła lwią skórę, przebiera w nią swojego naiwnego sąsiada, osła Łamigłówka, i zaczyna wydawać rozkazy w imieniu Aslana. Wkrótce Kalormeńczycy wycinają święte lasy, mówiące zwierzęta mają iść do pracy w kopalniach Tisroka, a małpa ogłasza, że Aslan i okrutny kalormeński bóg Tasz to jedno i to samo.

Młody król Tirian i jego najlepszy przyjaciel, jednorożec Klejnot, ruszają bronić swoich poddanych, ale szybko trafiają do niewoli. Przywiązany do drzewa Tirian wzywa na pomoc Aslana i dzieci z innego świata - i do Narnii wracają Eustachy i Julia. Razem próbują pokazać Narnijczykom, że zostali oszukani, tylko że raz puszczone w ruch kłamstwo okazuje się silniejsze od prawdy, a nad krajem zbiera się coś znacznie gorszego niż małpa w papierowej koronie.

⚠️Dalej są spoilery. Etapy fabuły zdradzają zakończenie. Jeśli nie chcesz go znać, zatrzymaj się na opisie powyżej.

Etapy fabuły

1. 1

   Lwia skóra

   Daleko na zachodzie, przy Kotle, wielkim stawie, do którego spada Wielki Wodospad, mieszka stary szympans Krętacz. Jego sąsiad i rzekomy przyjaciel, osioł Łamigłówek, odwala za niego całą pracę i wierzy, że jest zbyt głupi, żeby mieć własne zdanie. Pewnego wiosennego ranka Krętacz namawia osła, żeby wskoczył do kipiącej wody i wyłowił coś żółtego, co spadło z wodospadu. To lwia skóra, zdarta przez myśliwego z niemego lwa na Zachodnim Odludziu. Łamigłówek chce ją pochować z szacunku dla Aslana, ale szympans wysyła go na jarmark do Targobrodu po pomarańcze i banany, a sam szyje ze skóry płaszcz i wieczorem wciska w niego osła. Ogłasza, że Łamigłówek będzie udawał Aslana, a on będzie mu podpowiadał, co mówić, i w ten sposób zaprowadzą w Narnii porządek. Osioł protestuje, a nad ich głowami rozlega się grom i trzęsie się ziemia, ale Krętacz natychmiast przekonuje go, że to znak zgody z nieba.

2. 2

   Rozkaz Lwa

   Trzy tygodnie później ostatni król Narnii, nieco ponad dwudziestoletni Tirian, odpoczywa w domku myśliwskim na skraju Latarnianego Pustkowia z jednorożcem Klejnotem, z którym kochają się jak bracia. Od tygodnia ptaki, wiewiórki, jeleń, bóbr, a nawet kalormeński kupiec donoszą, że Aslan wrócił. Centaur Runwid ostrzega, że gwiazdy nie zapowiadają przyjścia Lwa, tylko wielkie nieszczęście. Zaraz potem zjawia się driada buku, błaga króla o ratunek dla wycinanego lasu i pada martwa, gdy wiele mil dalej ścinają jej drzewo. Tirian wysyła Runwida z pierścieniem do Ker-Paravelu po żołnierzy, a sam z Klejnotem rusza w górę rzeki. Szczur wodny, który spławia świeżo ścięte pnie do Kalormenu, woła, że to rozkaz samego Aslana. Na wyrębie Kalormeńczycy okładają batem mówiącego konia. Wściekły Tirian i jednorożec zabijają dwóch nieuzbrojonych ludzi i uciekają, ale po chwili król uznaje się za mordercę. Skoro wszyscy twierdzą, że dzieje się to z woli Aslana, wraca z Klejnotem, żeby oddać się pod jego sąd.

3. 3

   Rzecznik Aslana

   Na wzgórzu przed krytą strzechą szopą, podobną do stajni, siedzi Krętacz w szkarłatnym surducie i papierowej koronie, otoczony Kalormeńczykami i przerażonymi zwierzętami. Każe wiewiórkom przynosić dwa razy więcej orzechów, ogłasza, że jest człowiekiem, a nie małpą, i że Aslan rozmawia tylko z nim. Zapowiada, że konie, byki i osły pójdą pracować do Kalormenu, a zwierzęta ryjące do kopalń Tisroka, zarobki zaś trafią do skarbu Aslana. Kiedy jagnię pyta, co Aslan może mieć wspólnego z Taszem, któremu Kalormeńczycy składają w ofierze ludzi, szympans oznajmia, że to dwa imiona tej samej osoby. Rudy kocur Imbir chłodno upewnia się u dowódcy Kalormeńczyków, że ten myśli tak samo. Tirian woła, że to kłamstwo, ale zostaje pobity i przywiązany do jesionu. Wieczorem trzy myszy, królik i dwa krety przynoszą mu wino, ser i owsiane ciasteczka, choć nie śmią go uwolnić, bo widziały Aslana na własne oczy. Z daleka król patrzy, jak przy ognisku z szopy wychodzi coś żółtego i kroczy sztywno przed tłumem. Nocą wzywa Aslana i dzieci z innego świata, a we śnie widzi siedmioro ludzi przy okrągłym stole; jeden z nich przedstawia się jako Wielki Król Piotr.

4. 4

   Eustachy i Julia

   O świcie przy drzewie pojawia się dwoje najmłodszych ze snu: Eustachy Scrubb i Julia Pole, którzy przed laty uwolnili księcia Riliana. W Narnii minęło od tego ponad dwieście lat, a Tirian jest potomkiem Riliana w siódmym pokoleniu. Dzieci opowiadają, że Profesor i ciocia Pola, obecni przy narodzinach Narnii, zebrali wszystkich jej przyjaciół, a Piotr i Edmund wydobyli z ogrodu w Londynie magiczne pierścienie. Nie zdążyli ich użyć: Eustachy i Julia jechali pociągiem na umówione spotkanie, gdy coś nimi szarpnęło i znaleźli się w lesie. W wieży strażniczej Tirian daje im kalormeńskie kolczugi i hełmy owinięte jak turbany, a twarze przyciemniają sokiem, który zmyć mogą tylko oliwa i popiół. Julia dostaje łuk, Eustachy krzywą szablę. Nocą Julia prowadzi ich przez las według gwiazd. Tirian obezwładnia wartownika i uwalnia Klejnota, a Julia na własną rękę zagląda do Stajni i wyprowadza z niej Łamigłówka w lwiej skórze. Król chce ściąć osła, ale Julia staje w jego obronie.

5. 5

   Karły, Tasz i wieści od orła

   Pewny, że wystarczy pokazać ludziom osła, Tirian zatrzymuje kolumnę trzydziestu karłów pędzonych do kalormeńskich kopalń soli. W potyczce ze strażą Eustachy zabija swojego pierwszego przeciwnika. Karły pod wodzą Gryfla nie chcą jednak ani króla, ani Aslana: raz je oszukano i drugi raz nie dadzą się nabrać. Do Tiriana dołącza tylko karzeł Pogin. Opowiada, że Imbir rozpuścił wieść, jakoby Aslan połknął przeklinającego go króla, i że podsłuchał, jak kot z Riszdą Tarkaanem, dowódcą Kalormeńczyków, zgadzają się, że nie ma ani Aslana, ani Tasza. Wtedy robi się zimno, czuć smród padliny, a skrajem polany przesuwa się na północ szara postać z ptasią głową i czterema rękami - Tirian rozpoznaje Tasza, którego posąg widział w świątyni w Taszbaanie. Bohaterowie zmywają przebrania i ruszają na wschód na spotkanie wojska. Klejnot opowiada Julii o spokojnych stuleciach Narnii i mówi, że wszystkie światy mają swój koniec. Orzeł Dalwid przynosi dwie wieści: dwadzieścia kalormeńskich okrętów zdobyło nocą Ker-Paravel, a Runwid zginął od kalormeńskiej strzały, przekazując królowi, że szlachetna śmierć jest skarbem dostępnym dla każdego. Tirian chce odesłać dzieci, ale one nie mają jak wrócić i nie zamierzają odchodzić. W drodze Eustachy przyznaje Julii, że szarpnięcie pociągu wziął za początek katastrofy kolejowej.

6. 6

   Kto wejdzie do Stajni?

   O zmroku siódemka zakrada się na tyły Stajni. Na zgromadzeniu przy ognisku Krętacz, popychany przez Riszdę, ogłasza, że po lesie chodzi nędzny osioł przebrany za Aslana, którego trzeba teraz nazywać Taszlanem. Jednym zdaniem odbiera Tirianowi jedyny dowód. Julia odcina z osła lwią skórę i wpycha ją w krzaki. Karły drwią, że małpa zgubiła swojego Aslana, więc Krętacz zapowiada, że kto chce zobaczyć Taszlana, musi wejść do Stajni sam. Zgłasza się Imbir, ale wypada ze środka z przeraźliwym wrzaskiem, ucieka na drzewo i nie potrafi już wydobyć słowa: stał się niemym zwierzęciem. Potem do środka wchodzi młody Kalormeńczyk Emet, który chce za wszelką cenę ujrzeć twarz Tasza. Przez drzwi wypada martwe ciało, ale tylko ukryci przy ścianie widzą, że to inny, starszy żołnierz z długą brodą. Kiedy Kalormeńczycy chcą wepchnąć do środka dzika, Tirian wychodzi z ukrycia, ogłasza się królem i wrzuca Krętacza do Stajni, z której bucha zielononiebieskie światło. Do króla przybiegają psy, myszy, niedźwiedź i dzik. Pierwszy atak udaje się odeprzeć, choć giną niedźwiedź i trzy psy. Gdy na wzgórze wbiega ponad dwadzieścia uwolnionych przez myszy mówiących koni, karły zestrzeliwują je z łuków, bo nie chcą zwycięstwa żadnej strony, a bęben wzywa kalormeńskie posiłki.

7. 7

   Przez drzwi Stajni

   Kalormeński żołnierz wrzuca do Stajni Eustachego. Karły strzelają teraz do Kalormeńczyków, ale Riszda bierze jedenaście z nich żywcem i wrzuca do środka jako ofiarę dla Tasza. Zwierzętom obiecuje życie w niewoli, ludzi i orła chce złożyć w ofierze. W ostatniej bitwie pada dzik, Julię ktoś ciągnie za włosy, a Tirian, zepchnięty pod same drzwi, chwyta Riszdę i wskakuje z nim do środka. W Stajni jest jasno jak w dzień: Tasz chwyta Tarkaana, lecz czyjś głos odsyła potwora w imię Aslana. Przed Tirianem stoją królowie i królowe w koronach: Piotr, Edmund, Łucja, Digory i Pola, a obok odmienieni Eustachy i Julia. Na pytanie o Zuzannę Piotr odpowiada, że nie należy już do przyjaciół Narnii, a Julia dodaje, że obchodzą ją już tylko pończochy, szminki i przyjęcia. Wnętrze Stajni okazuje się letnią łąką z drzewami owocowymi, a same drzwi stoją w trawie bez ścian. Piotr i Edmund czekali na peronie, gdy nadjeżdżał pociąg, którym do Bristolu jechali też rodzice Pevensiech; Edmund pamięta huk i to, że przestało go boleć stłuczone kolano. Łucja opowiada, że Emet zabił wartownika przy drzwiach, a Krętacza Tasz zadziobał od razu. Karły siedzą w kręgu przekonane, że tkwią w ciemnej, śmierdzącej szopie. Zjawia się Aslan, chwali Tiriana i daje karłom ucztę, ale one czują w ustach siano i brudną wodę, kłócą się i biją. Aslan mówi, że nie da się im pomóc, bo wybrały przebiegłość zamiast wiary.

8. 8

   Koniec Narnii

   Aslan ryczy przy Drzwiach i na północy budzi się olbrzym Ojciec Czas, którego Eustachy i Julia widzieli kiedyś śpiącego pod ziemią. Gdy dmie w róg, gwiazdy spadają z nieba i jako świetliste istoty stają za plecami Aslana. Z gór schodzą smoki i jaszczury, a ku Drzwiom biegną miliony stworzeń. Każde patrzy Aslanowi w twarz: te, które patrzą z nienawiścią i strachem, stają się niemymi zwierzętami i znikają w jego cieniu, a te, które patrzą z miłością, przechodzą do środka. Wśród nich jest jeden z karłów strzelających do koni oraz wszyscy, których bohaterowie uznali za zmarłych: Runwid, Klejnot, Pogin, Dalwid, niedźwiedź, dzik, psy i konie. Smoki pożerają lasy i umierają, morze zalewa cały kraj, rozdęte czerwone słońce łączy się z księżycem, a olbrzym ściska je w dłoni jak pomarańczę. Na rozkaz Aslana Piotr zamyka oszronione Drzwi złotym kluczem. Łucja płacze po Narnii, Julia i Digory przyznają, że nie spodziewali się jej końca, a Tirian mówi, że nie opłakiwać jej byłoby brakiem czułości.

9. 9

   Dalej wzwyż i dalej w głąb

   Psy wywęszają Emeta. Młody Kalormeńczyk opowiada, że w Stajni zabił wartownika, który miał zabijać niewtajemniczonych, a potem spotkał wielkiego Lwa. Był pewien, że zginie, bo całe życie służył Taszowi, lecz Aslan nazwał go synem: powiedział, że on i Tasz są swoimi przeciwieństwami, więc każdy dobry czyn spełniony w imię Tasza przyjmuje jako służbę sobie, a każde okrucieństwo w imię Aslana należy do Tasza. Wraca też zawstydzony Łamigłówek. Kraina, po której idą, przypomina Narnię, tylko jest głębsza i bardziej kolorowa. Dalwid z góry rozpoznaje Ker-Paravel, a Digory tłumaczy, że stara Narnia była tylko cieniem tej prawdziwej, i wspomina Platona. Biegną bez zmęczenia, płyną w górę Wielkiego Wodospadu i docierają do ogrodu za złotymi wrotami. Wita ich mysz Ryczypisk, a w środku czekają ojciec Tiriana, król Erlian, skrzydlaty koń Pegaz, Kaspian, Rilian, Błotosmętek, Kor i Arawis, Bri i Hwin, faun Tumnus, bobry oraz król Frank i królowa Helena, od których pochodzą wszyscy dawni królowie Narnii i Archenlandii. Z ogrodu widać prawdziwą Anglię, a w niej dom Profesora Kirke i rodziców Pevensiech machających do dzieci. Łucja boi się, że znów zostaną odesłani, ale Aslan wyjaśnia, że katastrofa kolejowa się wydarzyła: rodzice i wszyscy przyjaciele Narnii nie żyją w Krainie Cieni, a dla nich zaczynają się wieczne wakacje. Narrator zamyka cykl stwierdzeniem, że cała Narnia była dla nich tylko okładką, a prawdziwa historia dopiero się zaczyna.

Motywy i przesłanie

Kłamstwo i propaganda

Małpa przebiera osła za Aslana i każdy swój kaprys ogłasza jako jego rozkaz.

Wiara i zwątpienie

Król boi się, że Aslan nie jest tym, w kogo wierzył, a karły przestają wierzyć w cokolwiek.

Przyjaźń i wierność

Tirian i Klejnot, myszy z kolacją dla związanego króla i psy, które stają przy nim w bitwie.

Obcy i wróg

Kalormen jako najeźdźca i Emet, najszlachetniejszy z przybyszów.

Koniec świata

Gwiazdy spadają, morze zalewa Narnię, a Ojciec Czas gasi słońce.

Śmierć i to, co dalej

Żałoba po Narnii i odpowiedź, jaką Lewis daje na pytanie o los bohaterów.

To opracowanie jest streszczeniem książki „Ostatnia bitwa” (C.S. Lewis) i jej głównych wydarzeń. Nie jest to recenzja, lecz opis fabuły i motywów powieści.