O czym jest „Szach-mat”?

W skrócie

„Szach-mat” to pierwsza powieść young adult Ali Hazelwood, autorki „The Love Hypothesis”, i romans osadzony w świecie zawodowych szachów. Osiemnastoletnia Mallory Greenleaf z Paterson w New Jersey od czterech lat nie dotyka szachownicy. Naprawia samochody u wrednego Boba, wozi młodsze siostry, pilnuje chorej mamy i łata zaległe raty hipoteki. Przyjaciółka Easton wyciąga ją na charytatywny turniej drużynowy w Nowym Jorku, a tam przy szachownicy numer trzydzieści cztery siada naprzeciwko niej Nolan Sawyer, dwudziestoletni mistrz świata nazywany Królobójcą. Mallory daje mu mata i ucieka z sali.

Nazajutrz pod jej domem zjawia się Defne Bubikoğlu, arcymistrzyni i właścicielka brooklyńskiego klubu Zugzwang, z propozycją rocznego stypendium. Mallory odmawia, bo szachy są dla niej nierozerwalnie związane z ojcem, o którym w domu się milczy. Kiedy traci pracę, a rachunki rosną, przyjmuje ofertę i obiecuje sobie, że to będzie zwykła praca: bez emocji, bez wczuwania się i bez Nolana Sawyera. Tyle że Nolan ma inne plany, a świat szachów, pełen kamer, plotek i panów przekonanych, że kobiety powinny grać we własnych turniejach, szybko zaczyna się zastanawiać, kim jest Mallory Greenleaf.

⚠️Dalej są spoilery. Etapy fabuły zdradzają zakończenie. Jeśli nie chcesz go znać, zatrzymaj się na opisie powyżej.

Etapy fabuły

1. 1

   Mat przy szachownicy trzydzieści cztery

   W prologu szesnastoletnia Mallory na lekcji chemii ogląda talk-show, w którym osiemnastoletni Nolan Sawyer, szachista numer jeden na świecie, z ponurą miną zaprzecza, że jest symbolem seksu pokolenia Z. Dwa lata później jest sierpień. Mallory skończyła liceum, odrzuciła trzy propozycje stypendium i pracuje w warsztacie samochodowym w Paterson, z którego jej wujek Jack sprzedał swoje udziały wspólnikowi Bobowi. Mama choruje na reumatoidalne zapalenie stawów, czternastoletnia Sabrina trenuje roller derby i coraz częściej się na nią boczy, a dwunastoletnia Darcy uprowadziła ze szkoły świnkę morską Goliata. Easton Peña, najlepsza przyjaciółka, która za dwa tygodnie wyjeżdża na studia do Boulder, namawia Mallory do gry w drużynie klubu z Paterson na charytatywnym turnieju w Fulton Stall Market. Mallory nie grała od czterech lat, pięciu miesięcy i dwóch tygodni. Jej pierwszym przeciwnikiem okazuje się numer jeden klubu Marshall, czyli Nolan Sawyer. Gra agresywnie, wymyka się z pułapki kosztem gońca, kontratakuje królową i po dwudziestu pięciu ruchach daje mu mata. Kiedy Nolan wreszcie podnosi na nią wzrok i zaczyna pytać, kim jest, Mallory dziękuje za grę i wybiega, przewracając krzesło.

2. 2

   Stypendium, którego nie chciała

   Rano przed domem czeka Defne Bubikoğlu, wytatuowana organizatorka turnieju i właścicielka klubu Zugzwang na Brooklynie. Nagranie partii z Sawyerem krąży po TikToku, a Defne proponuje Mallory roczne stypendium: pensję, opiekę trenerską i starty w turniejach. Mallory odmawia, bo szachy to dla niej ojciec, arcymistrz Archie Greenleaf, który ją uczył i o którym nikt w domu nie chce rozmawiać. Wkrótce Bob zwalnia ją za to, że powiedziała klientce o zbędnym płukaniu silnika, i jeszcze potrąca jej koszt usługi z wypłaty. Mallory ukrywa zwolnienie przed rodziną, szuka pracy w bibliotece miejskiej, a konto świeci na czerwono. Easton radzi, żeby wzięła pieniądze i chodziła do klubu jak do fabryki, bez wczuwania się. W dniu wyjazdu przyjaciółki do Kolorado Mallory pisze do Defne maila. Mamie i siostrom mówi, że kieruje ośrodkiem sportowym dla seniorów w Nowym Jorku. W Zugzwang dzieli gabinet z Ozem Nothombem, opryskliwym arcymistrzem z pierwszej dwudziestki rankingu, który zakazuje jej nawet szeleszczenia papierkami, a Defne, sama arcymistrzyni, w partii treningowej pokazuje jej, jak łatwo pokonać utalentowaną zawodniczkę bez solidnych podstaw.

3. 3

   Philadelphia Open

   Po dwóch tygodniach Defne i Oz jadą z Mallory na Philadelphia Open, turniej pucharowy otwarty także dla graczy bez rankingu. Na przyjęciu dla zawodników Malte Koch, numer dwa na świecie, i jego świta traktują ją jak ozdobę i dopytują, czy pokonała Sawyera dzięki dekoltowi. Wieczorem w hotelowym basenie Mallory, pływająca w bieliźnie, wpada na Nolana w kąpielówkach i znów ucieka, gdy do wody z rozpędu wskakuje jego przyjaciel Emil Kareem. Nazajutrz pokonuje Emila, w ćwierćfinale Benula Jacksona, a półfinał z Kochem, który w trakcie gry rzuca, że woli, gdy kobiety trzymają się własnych turniejów, kończy się remisem po upływie czasu, co daje awans czarnym, czyli jej. Tuż przed finałem z Sawyerem sędzia ją dyskwalifikuje: Koch złożył skargę, bo na marginesie karty wyników narysowała świnkę morską. Nolan grozi, że bez niej nie zagra, a potem siada do finału z Kochem, oddaje mu dwa ruchy forów i i tak go rozgramia. Mallory dostaje czek na dziesięć tysięcy dolarów dla półfinalistów i dowiaduje się od Defne, że na mistrzostwach świata do wygrania są dwa miliony.

4. 4

   Klopsiki, Toronto i kółko i krzyżyk

   Następnego dnia Nolan czeka pod jej domem w Paterson. Mama zaprasza go na kolację, siostry pytają wprost, czy uprawia z Mallory seks, a on z kamienną twarzą udaje kolegę z ośrodka dla seniorów i zjada kolejne porcje klopsików. Pod morelą przed domem mówi, że chce z nią zagrać, i proponuje jej swoje pięćdziesiąt tysięcy z Filadelfii. Mallory odmawia i zabrania mu wspominać o ojcu. Tego samego wieczoru Darcy znajduje w sieci artykuł o nowej sensacji szachów i odkrywa, że ich zmarły ojciec był arcymistrzem, a Mallory gra zawodowo. Siostry zawierają pakt milczenia. Jesienią Mallory wygrywa Nashville Open i jedzie do Toronto na olimpiadę szachową w drużynie USA z Emilem, jego byłą dziewczyną Tanu Goel i, ku swojemu zaskoczeniu, z Nolanem, który gra na olimpiadzie i zaraz potem w prestiżowym turnieju Pasternaka w Moskwie. Trzeciego dnia przeciwnik z otoczenia Kocha wzywa sędzię, a jest nią Heather Turcotte, kobieta, z którą cztery lata wcześniej Mallory przyłapała ojca na turnieju w Hoboken. Mallory proponuje remis i ucieka. Drużyna zdobywa brąz. Ostatniej nocy, na imprezie z rozbieranymi szachami w hostelu, Nolan gra z nią w kółko i krzyżyk o pytania. Mallory zdradza, że przestała grać, gdy oddaliła się od ojca, Nolan wyznaje, że nigdy nie uprawiał seksu i do niedawna nie chciał. Mówi jej, że jest niesamowita i że przy szachownicy czuje to samo co ona, a Mallory wścieka się, że udaje, jakby ją znał.

5. 5

   Rosół w Tribece i dzika karta

   Po powrocie Mallory obsesyjnie analizuje partie Nolana i nie potrafi skupić się na flircie z chłopakiem z aplikacji randkowej. Wkrótce „Vanity Fair” pisze, że Sawyer zajął na Pasternaku dopiero drugie miejsce, a zwycięzca Koch sugeruje, że dziewczyna stała się dla niego ważniejsza od szachów. Portal plotkarski publikuje zdjęcie Mallory i Nolana z Toronto. Mallory znajduje w internecie adres jego apartamentu w Tribece i jedzie zażądać sprostowania, a zastaje Nolana z gorączką. Gotuje mu rosół, a on opowiada o dziadku, wybitnym szachiście, u którego zdiagnozowano otępienie czołowo-skroniowe, i o ojcu, który latami straszył go, że jeśli nie rzuci szachów, skończy tak samo. Zasypiają razem na kanapie. Budzi ich telefon od Defne: FIDE przyznała Mallory dziką kartę do turnieju Challengers, który wyłania pretendenta do tytułu mistrza świata. Media sugerują, że załatwił jej to Sawyer. Defne tłumaczy, że federacja wybrała ją, bo jest kobietą, opowiada o seksizmie, przez który sama porzuciła starty, o badaniu nad stereotypami w szachach i o tatuażu z końcowym układem partii, w której Judit Polgár pokonała Kasparowa. Na koniec mówi, że Mallory jest w stanie zdobyć mistrzostwo świata.

6. 6

   Challengers w Las Vegas

   Turniej odbywa się w Las Vegas tydzień po Święcie Dziękczynienia: dziesięcioro graczy, dziewięć dni, każdy z każdym. Rodzinie Mallory mówi, że leci do Easton. Codziennie rano w naleśnikarni Emil i Tanu przygotowują z nią analizy przeciwników, a na ich kartkach widać trzeci charakter pisma, Nolana, który też przyleciał. Mallory wygrywa trzy pierwsze partie, potem remisuje cztery z rzędu i zaczyna wierzyć, że jest przeciętna. Po zupie i snickersach, które ktoś zamawia jej do pokoju, pokonuje Sabira i o zwycięstwie rozstrzyga ostatnia partia z Kochem. Wieczorem pozostali zawodnicy, którzy szczerze nie znoszą Kocha, proszą ją, żeby go zmasakrowała, i zapraszają na swój serwer na Discordzie. Mallory długo ma przewagę, ale Koch wykonuje królową ruch na poziomie silnika szachowego i po godzinie szukania wyjścia Mallory poddaje partię. Zajmuje drugie miejsce i dostaje pięćdziesiąt tysięcy dolarów. W naleśnikarni Nolan przyznaje, że sam też nie znalazłby obrony, prosi ją, żeby została jego sekundantką przed lutowymi mistrzostwami świata, i mówi, że do Vegas przyleciał dla niej.

7. 7

   Dom w lesie

   Grudzień i styczeń Mallory spędza w domu Nolana w północnej części stanu Nowy Jork, razem z Tanu, Emilem, którzy znów są parą, i trzema arcymistrzami dojeżdżającymi parę razy w tygodniu. Z Nolanem rozumie się bez słów. Na trzynaste urodziny Darcy jadą razem do Paterson, gdzie Nolan naprawia Sabrinie polaroid. W drodze powrotnej mówi Mallory, że Sabrina chce mieć w niej siostrę, a nie matkę, i domyśla się, że to Mallory przyłapała ojca z sędzią, mama wyrzuciła go z domu, a potem zdarzył się wypadek. Opowiada też, jak chory dziadek w dniu swoich urodzin rzucił się na niego z nożem, a ojciec wykorzystał to, by zamknąć go w szpitalu psychiatrycznym, gdzie dziadek zmarł. Mallory wścieka się, że Nolan analizuje jej rodzinę jak partię, i ze złości zgadza się wreszcie z nim zagrać. Gra fatalnie, Nolan przerywa partię i przeprasza, a ona go całuje. Nazajutrz Nolan zachowuje się, jakby nic się nie stało, aż Mallory wpada do jego pokoju i znajduje na biurku ulotkę z Toronto z ich partiami w kółko i krzyżyk. Nolan mówi, że chce wszystkiego, i spędzają razem noc, dla niego pierwszą. Podczas spaceru po śniegu prosi, żeby poleciała z nim do Włoch na mistrzostwa, bo odkąd przy pierwszym tytule był z nim dziadek, nie miał przy sobie nikogo bliskiego. Mallory się zgadza.

8. 8

   Oszust, stypendium i jędze

   Tego wieczoru dzwoni Defne: nagrania z Las Vegas pokazały, że Koch miał przy łokciu ukryty smartwatch i podczas przechadzek między ruchami kontaktował się z kimś, kto korzystał z silnika szachowego, także tuż przed ruchem, którym pokonał Mallory. Koch musi zostać zdyskwalifikowany, a jego miejsce na mistrzostwach przypada drugiej zawodniczce Challengers. Nolan cieszy się, że w końcu z nią zagra. Koch nagrywa jednak TikToka, w którym twierdzi, że Sawyer załatwił swojej dziewczynie start w Challengers i opłacił jej stypendium w Zugzwang. Druga część okazuje się prawdą, a Defne i Tanu o tym wiedziały. Mallory czuje się zmanipulowana i oskarża Nolana nawet o to, że doprowadził do jej zwolnienia z warsztatu. On wyznaje jej miłość, ona wypomina mu dziadka i rodzinę, która go nienawidzi, i wyjeżdża z Defne. W domu zapisuje się na kurs dla mechaników i postanawia skończyć z szachami. Odwiedza ją Oz: Defne ręczyła za nią przed organizatorami turniejów, opłacała jej starty, a teraz FIDE grozi klubowi utratą akredytacji, bo zawodniczka zniknęła. Wieczorem, gdy mama i siostry krytykują jej kolację, Mallory wybucha, nazywa je jędzami i zamknięta w pokoju zaczyna szlochać, choć nie płakała nawet po śmierci ojca. Mama przychodzi do niej: o szachach wie od dawna, bo Darcy jej powiedziała, a za rozpad rodziny odpowiada wyłącznie ojciec, który zdradzał ją wcześniej, od lat pił i dwa razy był karany za jazdę po pijanemu. Sabrina przeprasza i przyznaje, że wolałaby siostrę niż policjantkę. Mama prosi Mallory, żeby wreszcie zdecydowała, czego sama chce.

9. 9

   Wenecja

   Mallory przyjmuje zaproszenie FIDE, przez miesiąc trenuje z Defne, a Oz zostaje jej sekundantem. Do Wenecji leci z mamą i siostrami. Mecz ma się odbyć w ogrodach hotelu Cipriani, w przeszklonym pawilonie, a w sali treningowej wisi zdjęcie z mistrzostw świata z 1978 roku: Marcus Sawyer, dziadek Nolana i dawny trener Defne, która dzięki jego pieniądzom kupiła Zugzwang. Mallory odmawia analizowania partii Nolana. Przed meczem do jej pokoju przylatuje Easton, ściągnięta przez Sabrinę, i przyjaciółki wyjaśniają sobie miesiące milczenia. Na konferencji prasowej Nolan ani razu na nią nie patrzy, ale ucina pytanie, czy Mallory zasłużyła na udział, a zapytany, co podziwia w grze przeciwniczki, odpowiada: wszystko. Mallory nie potrafi wydusić odpowiedzi. W nocy przed pierwszą partią spotykają się w szklanym pawilonie przy zdjęciu Marcusa. Przepraszają się nawzajem, Mallory mówi, że chce grać zawodowo, że uczy Darcy szachów i że chce być z Nolanem, a on odpowiada, że chce tego samego i że przy niej bardziej zależy mu na samej grze niż na wygranej. Rano burmistrz Wenecji wykonuje symboliczny pierwszy ruch, a Mallory, numer 1843 w rankingu FIDE, siada naprzeciwko numeru jeden. Epilog, artykuł Eleni Gataki z BBC napisany dwa lata później, zdradza wynik: Mallory pokonała Sawyera w dwunastej partii po jedenastu remisach i została pierwszą kobietą z tytułem mistrzyni świata w szachach. Jest piąta w rankingu, według plotek mieszka z Nolanem w dawnym apartamencie jego dziadka w Tribece, a teraz znów zagra z nim o tytuł, tym razem w Montrealu.

Motywy i przesłanie

Szachy i poczucie winy

Gra porzucona razem z ojcem, do której Mallory wraca z przymusu finansowego.

Rywale przy szachownicy

Mallory i Nolan długo chcą przede wszystkim zagrać ze sobą partię, zanim przyznają, że chcą czegoś więcej.

Kobiety w szachach

Seksizm Kocha i jego świty, decyzja FIDE o dzikiej karcie i historia Defne.

Rodzina

Chora mama, dwie młodsze siostry i ojciec, o którym w domu się nie rozmawiało.

Przyjaźń na odległość

Easton na studiach w Kolorado i lęk, że wyjazd zakończy przyjaźń.

Sława i media

Wiralowe nagrania, plotki o romansie i konferencje prasowe przed kamerami.

To opracowanie jest streszczeniem książki „Szach-mat” (Ali Hazelwood) i jej głównych wydarzeń. Nie jest to recenzja, lecz opis fabuły i motywów powieści.