O czym jest „Na południe od granicy, na zachód od słońca”?

W skrócie

„Na południe od granicy, na zachód od słońca” Harukiego Murakamiego to krótka powieść o mężczyźnie, który ma wszystko, czego podobno trzeba do szczęścia, i o dziewczynie z dzieciństwa, która wraca do niego po dwudziestu pięciu latach. Hajime, urodzony w 1951 roku jedynak z podmiejskiego miasteczka, jako dwunastolatek przyjaźni się z Shimamoto, jedynaczką, która po przebytym polio powłóczy lewą nogą. W salonie jej domu słuchają płyt ojca, a jedna z piosenek Nat King Cole’a da książce tytuł.

Po podstawówce ich drogi się rozchodzą. Hajime w liceum krzywdzi swoją dziewczynę Izumi, potem przez lata żyje samotnie i nudzi się przy redagowaniu podręczników, aż w wieku trzydziestu lat żeni się z Yukiko. Za pieniądze teścia otwiera dwa bary jazzowe w tokijskiej dzielnicy Aoyama, ma dwie córki, bmw i domek w górach Hakone. Pewnego deszczowego wieczoru przy barze siada piękna kobieta i zamawia daiquiri. To Shimamoto, która nie chce powiedzieć, gdzie mieszka, z kim ani z czego żyje.

Akcja obejmuje dzieciństwo, liceum i studia bohatera, ale większość książki dzieje się w Tokio końca lat 80., w dorosłym życiu trzydziestosiedmiolatka z żoną, dziećmi i dobrze prosperującym interesem. Narratorem jest sam Hajime, który opowiada o pierwszej miłości, zdradzie i krzywdach wyrządzanych innym niemal mimochodem.

⚠️Dalej są spoilery. Etapy fabuły zdradzają zakończenie. Jeśli nie chcesz go znać, zatrzymaj się na opisie powyżej.

Etapy fabuły

1. 1

   Dwoje jedynaków

   Hajime urodził się 4 stycznia 1951 roku i od dziecka wstydzi się, że nie ma rodzeństwa, bo jedynak uchodzi za rozpieszczonego, słabego i samolubnego. Pod koniec piątej klasy do jego szkoły przenosi się Shimamoto, też jedynaczka, która po polio powłóczy lewą nogą. Nauczycielka sadza ją obok Hajime, bo mieszkają najbliżej siebie. Wracają razem ze szkoły, a w salonie jej domu słuchają płyt ojca: koncertów Liszta, uwertur Rossiniego, suity Peer Gynt, kolęd Binga Crosby’ego i Nat King Cole’a, który śpiewa Pretend i Na południe od granicy. Raz Shimamoto bierze go za rękę na jakieś dziesięć sekund i ten dotyk zostaje z nim na lata. Po podstawówce Hajime przeprowadza się dwie stacje dalej, odwiedza ją trzy, cztery razy, a potem przestaje przyjeżdżać, bo boi się odrzucenia.

2. 2

   Izumi i jej kuzynka

   W liceum Hajime pływa, czyta, słucha jazzu i chodzi z Izumi Oharą, córką dentysty, który jest komunistą i fanatykiem tenisa. Izumi prosi, żeby się nie spieszył, poczekał na nią i jej nie skrzywdził. Plotka o prezerwatywach od kolegi Nishidy obiega całą szkołę, a listopadowe popołudnie, kiedy Izumi pozwala się rozebrać, przerywa niezapowiedziana wizyta ciotki; dziewczyna wymyka się z domu, gdy ciotka idzie do toalety. Izumi boi się, że Hajime wyjedzie na studia do Tokio i o niej zapomni. Zanim to nastąpi, siedemnastoletni Hajime zaczyna potajemnie sypiać z jej dwudziestoletnią kuzynką, studentką z Kioto, też jedynaczką. Izumi dowiaduje się o wszystkim pod koniec stycznia, nie odbiera telefonów, nie odpowiada na listy i oblewa egzaminy wstępne. Hajime wyjeżdża do Tokio z przekonaniem, że jest kimś, kto potrafi zadać ranę nie do zagojenia.

3. 3

   Lata zamrożone

   Studia mijają na demonstracjach, które szybko tracą dla niego sens, i na dorywczej pracy. Potem przez osiem lat redaguje szkolne podręczniki, jada sam, pływa sam, wieczorami pije i miewa krótkie związki bez znaczenia. Na podwójnej randce poznaje studentkę farmakologii, która też kuleje, ale nie umawia się z nią drugi raz. W wieku dwudziestu ośmiu lat w przedświątecznym tłumie w Shibuya dostrzega kobietę w czerwonym płaszczu, która powłóczy nogą tak samo jak Shimamoto. Idzie za nią przez ponad pół godziny aż do kawiarni, nie odważa się zagadnąć, a kiedy kobieta wsiada do taksówki, chwyta go za łokieć elegancki mężczyzna po czterdziestce. Bierze Hajime za kogoś nasłanego, daje mu kopertę ze stu tysiącami jenów i każe zapomnieć, że kogokolwiek śledził. Hajime chowa kopertę do szuflady i nigdy jej nie otwiera.

4. 4

   Bary w Aoyama

   W wieku trzydziestu lat Hajime poznaje Yukiko, kiedy podczas samotnej wycieczki w Yatsugatake chowają się przed burzą pod jednym dachem, i po trzech miesiącach się oświadcza. Jej ojciec, właściciel firmy budowlanej, pożycza mu pieniądze na bar jazzowy w suterenie nowego budynku w Aoyama. Interes idzie świetnie, więc powstaje drugi lokal z tercetem fortepianowym na żywo, Gniazdo Drozda. Rodzą się dwie córki, są mieszkanie z widokiem na cmentarz Aoyama, bmw, jeep i domek w Hakone, a teść pomnaża mu oszczędności na giełdzie. Hajime kocha żonę, choć podczas jej ciąży miewa przelotne romanse, i ma poczucie, że żyje cudzym życiem. Przychodzi zawiadomienie o śmierci kuzynki Izumi w wieku trzydziestu sześciu lat, najpewniej wysłane przez samą Izumi. Kolega z liceum, który zobaczył Hajime w magazynie „Brutus”, opowiada, że widział Izumi w Toyohashi: mieszka sama, z nikim nie rozmawia, a dzieci z bloku boją się jej twarzy.

5. 5

   Kobieta przy barze

   W pierwszy poniedziałek listopada, w deszczowy wieczór, przy barze w Gnieździe Drozda siedzi piękna kobieta w niebieskiej sukience i pije daiquiri. Hajime rozpoznaje Shimamoto, gdy prosi go o ogień. Cztery lata wcześniej przeszła operację nogi i prawie już nie kuleje, jej ojciec zmarł na raka, z matką od dawna się nie widuje. Pyta, dlaczego osiem lat temu szedł za nią przez Shibuya, ale o mężczyźnie z kopertą nie chce rozmawiać, podobnie jak o tym, gdzie mieszka i czy ma męża. Mówi, że od podstawówki nie miała żadnego przyjaciela i że Hajime był jedynym. Potem znika na trzy miesiące.

6. 6

   Prochy nad rzeką

   W lutym Shimamoto wraca i prosi o coś dziwnego: chce pojechać nad rzekę, która wartko płynie prosto do morza, i nie chce jechać sama. Hajime mówi żonie, że spędzi niedzielę z ludźmi z klubu pływackiego, i leci z Shimamoto do prefektury Ishikawa. Nad rzeką Shimamoto rozsypuje prochy swojej córeczki, która zmarła dzień po urodzeniu i nie zdążyła dostać imienia, a urnę zakopuje na brzegu. W samochodzie dostaje ataku: blednie, sztywnieje i oddycha ze świstem. Hajime znajduje w jej torebce kapsułki bez opisu i topi śnieg we własnych ustach, żeby mogła popić lek. Na lotnisku w Komatsu sypie śnieg, samolot ma półtorej godziny opóźnienia, a Hajime z przestrachem łapie się na tym, że chciałby, żeby lot odwołano. Cztery dni po powrocie teść prosi go o użyczenie nazwiska fikcyjnej firmie, przez którą mają płynąć łapówki, radzi, jak romansować z głową, i zdradza, że Yukiko w wieku dwudziestu dwóch lat, po rozstaniu z pierwszym mężczyzną, próbowała odebrać sobie życie.

7. 7

   Pół roku czekania

   Do wiosny Shimamoto mniej więcej raz w tygodniu przychodzi do baru albo umawia się z Hajime na lunch, ale nie dotykają się. Opowiada o samotnych latach w gimnazjum i liceum, pokazuje zdjęcie z ogrodu pełnego słoneczników, idą razem na koncert Liszta w parku Ueno. W połowie kwietnia zostawia na pudełku zapałek liścik, że „prawdopodobnie przez jakiś czas” nie będzie mogła przychodzić. Hajime remontuje bary, co rano przepływa dwa kilometry, podnosi ciężary i kocha się z żoną, myśląc o innej. Jesienią postanawia, że tak dalej żyć nie może. Pewnego jesiennego dnia teść podsuwa akcje z gwarancją zysku, a Yukiko bez pytania inwestuje w nie osiem milionów jenów. Hajime każe wszystko sprzedać, mówi o manipulacji giełdowej i podnosi na żonę głos.

8. 8

   Noc w Hakone

   Tego samego dnia późnym wieczorem, po pół roku nieobecności, Shimamoto pojawia się w Gnieździe Drozda i daje mu w prezencie płytę Nat King Cole’a, której słuchali jako dzieci. Hajime dzwoni do żony, że musi coś przemyśleć, i jedzie z Shimamoto do pustego domku w Hakone. W samochodzie Shimamoto przyznaje, że czasem ma ochotę szarpnąć kierownicą. Przy piecyku słuchają płyty, a ona opowiada o „hysteria siberiana”: chorobie chłopów, którzy pewnego dnia rzucają pług i idą na zachód od słońca, aż padają martwi. Hajime wyznaje jej miłość i mówi, że jest gotów zostawić rodzinę. Shimamoto stawia warunek: nie istnieją dla niej półśrodki, więc musi wziąć ją całą, z całym bagażem, a ona weźmie całego jego. Kochają się prawie do świtu, a ona obiecuje, że nazajutrz opowie mu wszystko. Rano Hajime budzi się sam. Nie ma ani Shimamoto, ani płyty.

9. 9

   Pustynia

   Yukiko mówi wprost, że od dawna wie o innej kobiecie, i pyta tylko, czy Hajime chce odejść. On nie umie odpowiedzieć i przenosi się na kanapę. Rozpamiętując noc w Hakone, dochodzi do wniosku, że Shimamoto chciała zginąć razem z nim w samochodzie, i codziennie przegląda w gazetach wiadomości o samobójstwach kobiet. Koperta ze stu tysiącami jenów znika z zamkniętej szuflady. Na ulicy Hajime goni kulejącą kobietę, która okazuje się obca, a zaraz potem w taksówce stojącej na czerwonym świetle widzi Izumi: jej twarz jest zupełnie pusta. Po tym spotkaniu obraz Shimamoto zaczyna blednąć, a Hajime prosi pianistę, żeby już nigdy nie grał Star-Crossed Lovers. Nocą mówi Yukiko, że nie chce od niej odejść, choć nie umie obiecać, że jej więcej nie zrani. Yukiko wyznaje, że w ostatnich tygodniach myślała, że umrze, ale przetrwała, żeby móc go przyjąć, jeśli wróci. Postanawiają zacząć od nowa następnego dnia. O świcie Hajime siedzi w kuchni z twarzą w dłoniach i myśli o deszczu padającym na morze, aż ktoś kładzie mu rękę na ramieniu.

Motywy i przesłanie

Pierwsza miłość

Przyjaźń dwojga dwunastolatków, która przez dwadzieścia pięć lat urasta do mitu.

Jedynactwo i samotność

Poczucie, że czegoś brakuje, które bohater nosi w sobie od dziecka.

Krzywda

Izumi zraniona w liceum i pytanie, czy można kogoś zniszczyć bez złych intencji.

Małżeństwo i zdrada

Yukiko, która wie o mężu więcej, niż on przypuszcza.

Pieniądze i kompromis

Bary za pieniądze teścia, łapówki i akcje z gwarancją zysku w Tokio końca lat 80.

Śmierć i pustka

Zmarłe dziecko Shimamoto, próba samobójcza Yukiko i pustynia z filmu Disneya.

Muzyka

Nat King Cole, Liszt i Duke Ellington jako zapis uczuć, na które bohater nie ma słów.

To opracowanie jest streszczeniem książki „Na południe od granicy, na zachód od słońca” (Haruki Murakami) i jej głównych wydarzeń. Nie jest to recenzja, lecz opis fabuły i motywów powieści.