O czym jest „Kafka nad morzem”?

W skrócie

„Kafka nad morzem” Harukiego Murakamiego to powieść o chłopcu, który w dniu piętnastych urodzin ucieka z domu w tokijskiej dzielnicy Nakano, żeby uciec przed przepowiednią ojca. Kafka Tamura (imię wybrał sobie sam) zabiera pieniądze, nóż i stare zdjęcie z siostrą, wsiada do nocnego autobusu i trafia na wyspę Shikoku, do Takamatsu, gdzie schronienie daje mu niewielka prywatna biblioteka. Towarzyszy mu tylko chłopiec zwany Kawką, głos w głowie, który powtarza, że Kafka musi się stać najtwardszym piętnastolatkiem na świecie.

Równolegle toczy się historia pana Nakaty, starszego pana z tej samej dzielnicy. W czasie wojny, jako dziewięciolatek, przeżył zagadkowe zbiorowe omdlenie uczniów w górach i obudził się bez pamięci i bez umiejętności czytania. Za to rozmawia z kotami i za drobne pieniądze odnajduje zaginione zwierzęta sąsiadów. Szukając trójkolorowej kotki Gomy, trafia do łowcy kotów, który każe nazywać się Johnnie Walker, i od tej chwili drogi starca i chłopca, choć ci nigdy się nie spotykają, zaczynają się niebezpiecznie zbiegać.

To proza dla dorosłych, w której codzienność miesza się z magią: z nieba spadają ryby, kamień otwiera przejście do innego świata, a duch żyjącej kobiety co noc przychodzi do pokoju w bibliotece, żeby popatrzeć na obraz chłopca nad morzem.

⚠️Dalej są spoilery. Etapy fabuły zdradzają zakończenie. Jeśli nie chcesz go znać, zatrzymaj się na opisie powyżej.

Etapy fabuły

1. 1

   Ucieczka w piętnaste urodziny

   Kafka Tamura mieszka w Nogata w dzielnicy Nakano z ojcem, znanym rzeźbiarzem, którego unika. Matka odeszła, gdy chłopiec miał cztery lata, i zabrała ze sobą jego przybraną, o sześć lat starszą siostrę. Kafka od lat trenuje na siłowni, ma najlepsze stopnie w klasie i nikogo do siebie nie dopuszcza, a w głowie słyszy chłopca zwanego Kawką. Przed piętnastymi urodzinami zabiera z gabinetu ojca pieniądze, złotą zapalniczkę, składany nóż, latarkę i zdjęcie z siostrą znad morza, a potem nocnym autobusem jedzie do Takamatsu. W autobusie poznaje młodą fryzjerkę Sakurę, która daje mu numer telefonu. Zatrzymuje się w tanim hotelu poleconym przez YMCA, rano ćwiczy w klubie sportowym, a dni spędza w Bibliotece im. Kōmury, dawnej rezydencji zamożnego rodu, gdzie czyta Baśnie tysiąca i jednej nocy i dzieła Sōsekiego. Poznaje tam bibliotekarza Ōshimę i dyrektorkę, panią Saeki, na której widok myśli, że byłoby cudownie, gdyby była jego matką.

2. 2

   Wzgórze zwane Miską

   Rozdziały Kafki przeplatają się z protokołami amerykańskiego wywiadu z 1946 roku. Opisują one wydarzenie z 7 listopada 1944 roku w prefekturze Yamanashi: na grzybobraniu na wzgórzu zwanym Miską szesnaścioro uczniów nagle traci przytomność, a ich nauczycielka Setsuko Okamochi zostaje sama wśród leżących dzieci. Po około dwóch godzinach wszystkie odzyskują świadomość bez żadnych wspomnień, poza jednym chłopcem ewakuowanym z Tokio, Satoru Nakatą. Ten przez kilka tygodni leży nieprzytomny w szpitalu wojskowym i budzi się z pustką w głowie: nie zna swojego imienia, rodziców ani liter. W liście do profesora psychiatrii z 1972 roku nauczycielka wyznaje, co zataiła przed wojskiem: tuż przed omdleniem chłopiec przyniósł jej zakrwawione ściereczki, a ona w szoku go pobiła.

3. 3

   Krew na koszuli

   28 maja Kafka odzyskuje przytomność późnym wieczorem w zaroślach za świątynią shintoistyczną. Nie pamięta ostatnich czterech godzin, boli go lewe ramię, a biały podkoszulek ma przesiąknięty cudzą krwią. Dzwoni do Sakury, która zabiera go do mieszkania koleżanki, wysłuchuje historii o matce i siostrze, masuje mu ramię i pozwala przenocować, a ich bliskość tej nocy wprawia go w zamęt. Rano Kafka wymeldowuje się z hotelu, zostawia Sakurze list i prosi Ōshimę o pomoc. Bibliotekarz, chory na hemofilię miłośnik Schuberta, wiezie go zieloną mazdą miatą do chaty brata w górach prefektury Kōchi, bez prądu i zasięgu. Kafka czyta tam o procesie Eichmanna, znajduje dopisek Ōshimy, że odpowiedzialność zaczyna się od wyobraźni, i uczy się nie bać lasu, w który nie wolno mu się zapuszczać. Po kilku dniach zostaje pracownikiem biblioteki i zamieszkuje w pokoju, w którym kiedyś mieszkał ukochany pani Saeki. Kiedy dwie kontrolerki zarzucają bibliotece dyskryminację kobiet, Ōshima oświadcza im, że biologicznie jest kobietą, która żyje jak mężczyzna i lubi mężczyzn.

4. 4

   Człowiek, który rozmawia z kotami

   Ponad sześćdziesięcioletni Nakata mówi o sobie w trzeciej osobie, utrzymuje się z renty inwalidzkiej i za kilka tysięcy jenów szuka zaginionych kotów, bo umie z nimi rozmawiać. Przez trzydzieści siedem lat był stolarzem w warsztacie meblarskim, ale stracił pracę, a oszczędności przepuścił kuzyn. Kocur pan Ōtsuka mówi mu, że jego cień jest o połowę za blady. Szukając kotki Gomy należącej do rodziny Koizumich, Nakata poznaje syjamską Mimi, wielbicielkę Pucciniego, która ostrzega go przed łowcą kotów w wysokim kapeluszu. Po kilku dniach czatowania na pustym placu ogromny czarny pies prowadzi go do domu mężczyzny przebranego za postać z etykiety whisky, Johnniego Walkera. Ten pokazuje mu zamrażarkę pełną kocich głów, tłumaczy, że z kocich dusz robi flety, i żąda, żeby Nakata go zabił, bo inaczej zabije kolejne koty, w tym Gomę i Mimi. Gdy na oczach Nakaty zabija kocura Kawamurę, staruszek chwyta nóż i zabija Johnniego Walkera. Budzi się na placu, czysty, bez śladu krwi, z obiema kotkami u boku.

5. 5

   Ryby, pijawki i klątwa

   Nakata odnosi Gomę rodzinie i zgłasza w budce policyjnej, że zabił człowieka, ale młody policjant zbywa go jak zdezorientowanego staruszka. Nakata uprzedza go jeszcze, że nazajutrz z nieba spadną ryby, i rzeczywiście na pasaż handlowy w Nogata spada około dwóch tysięcy sardynek i ostroboków. W pobliskim domu gosposia znajduje nagie zwłoki rzeźbiarza Kōichiego Tamury, zabitego nożem do mięsa. Kafka dowiaduje się z gazety, którą pokazuje mu Ōshima, że ojciec zginął wieczorem, kiedy on sam ocknął się we krwi. Wtedy zwierza się z klątwy, którą ojciec powtarzał mu od lat: zabije ojca i prześpi się z matką, a także z siostrą. Nakata tymczasem rusza autostopem na zachód. Na parkingu w Fujikawie, gdy otwiera parasol, na motocyklistów katujących młodego chłopaka spada deszcz pijawek. Zabiera go stamtąd Hoshino, młody kierowca ciężarówki z meblami, w czapce Chūnichi Dragons i hawajskiej koszuli, któremu Nakata przypomina zmarłego dziadka. W Kōbe Hoshino zostawia pracę i razem przejeżdżają wielkim mostem na Shikoku.

6. 6

   Dziewczyna w niebieskiej sukience

   Ōshima opowiada Kafce historię pani Saeki. Jako dziewczyna kochała najstarszego syna rodu Kōmura, w wieku dziewiętnastu lat napisała i zaśpiewała piosenkę „Kafka nad morzem”, która sprzedała się w ponad milionie egzemplarzy, a jej dwudziestoletni chłopak zginął zatłuczony przez strajkujących studentów, którzy wzięli go za kogoś innego. Saeki zniknęła na ćwierć wieku i wróciła do Takamatsu po śmierci matki. Nocami w pokoju Kafki pojawia się duch piętnastoletniej Saeki w bladoniebieskiej sukience, który wpatruje się w obraz chłopca na plaży, a Kafka zakochuje się w tej dziewczynie. W tekście piosenki rozpoznaje spadające ryby i nóż, a gdy Saeki wspomina, że napisała książkę o ludziach rażonych piorunem, przypomina sobie, że piorun trafił kiedyś jego ojca. Zaczyna podejrzewać, że Saeki jest jego matką, i pyta, czy ma dzieci, ale ona nie odpowiada ani tak, ani nie. Pewnej nocy dorosła Saeki przychodzi do jego pokoju pogrążona we śnie, bierze go za dawnego ukochanego i dochodzi między nimi do zbliżenia. Później przychodzi już świadomie, zabiera go na plażę z obrazu i znów zostają razem. Policja ustala z billingu telefonu ojca, że Kafka jest w Takamatsu, więc Ōshima znowu wywozi go w góry i mówi mu, że Saeki umiera.

7. 7

   Kamień otwierający wejście

   W Tokushimie Nakata przesypia trzydzieści cztery godziny, a po przebudzeniu jednym bolesnym uciskiem nastawia Hoshino obolały krzyż. W Takamatsu oznajmia, że muszą znaleźć kamień otwierający wejście, biały i okrągły jak naleśnik. Poszukiwania w bibliotece miejskiej nic nie dają, aż pewnego wieczoru Hoshino zaczepia staruszek przebrany za pułkownika Sandersa z reklamy Kentucky Fried Chicken. Ten alfons, który twierdzi, że jest pojęciem, a nie człowiekiem, funduje mu noc ze studentką filozofii cytującą Bergsona i Hegla, a potem prowadzi go do kapliczki w świątynnym zagajniku, gdzie leży kamień. W dniu burzy z piorunami Hoshino z najwyższym wysiłkiem odwraca kamień, a Nakata oznajmia, że wejście się otworzyło, i znowu zapada w wielogodzinny sen. Hoshino w tym czasie odkrywa w małej kawiarni trio Arcyksiążę Beethovena. Kiedy policja zaczyna szukać staruszka z Nakano i jego towarzysza, pułkownik Sanders przenosi ich do mieszkania w Takamatsu Park Heights. Hoshino wynajmuje samochód i przez dwa dni krąży po mieście, aż Nakata wskazuje bramę Biblioteki im. Kōmury.

8. 8

   Spalone wspomnienia

   Po zwiedzaniu biblioteki Nakata wchodzi do gabinetu pani Saeki. Saeki przyznaje, że dawno temu sama otworzyła kamień, żeby nic nie wtargnęło do jej świata z ukochanym, i że od dwudziestego roku życia jej życie było już tylko wspominaniem. Nakata wyznaje, że zabił człowieka w Nakano zamiast jego piętnastoletniego syna, który powinien był tam być. Saeki daje mu trzy teczki ze spisanym życiem i prosi, żeby je spalił, nie czytając. Niespełna dwie godziny później Ōshima znajduje ją martwą przy biurku, z cieniem uśmiechu na twarzy. Nakata i Hoshino palą teczki nad rzeką, a nazajutrz Nakata umiera we śnie w mieszkaniu pułkownika Sandersa. W lesie chłopiec zwany Kawką rzuca się na ducha Johnniego Walkera, który utknął między życiem a śmiercią i nie przestaje się śmiać. Hoshino zostaje sam ze zwłokami i kamieniem, a czarny kot Tuńczyk, z którym nagle może rozmawiać, mówi mu, że musi zabić coś, co spróbuje przejść przez wejście. Nad ranem z ust zmarłego wypełza białe, bezkształtne stworzenie. Nóż, tasak i młotek nic mu nie robią, więc Hoshino ostatkiem sił odwraca kamień i zamyka wejście, a potem dobija stworzenie i zabiera szczątki, żeby je spalić.

9. 9

   Miasteczko w głębi lasu

   W chacie Kafka śni, że współżyje z Sakurą wbrew jej woli, a ona mówi mu wprost, że ją gwałci. Przerażony tym, kim się staje, idzie coraz głębiej w las, porzuca kompas, farbę i plecak i myśli, czy nie zostać tam na zawsze. Spotyka dwóch żołnierzy, którzy zniknęli w tym lesie podczas ćwiczeń tuż przed wojną, a oni prowadzą go przez wejście do miasteczka bez imion, książek i upływu czasu. Gotuje dla niego piętnastoletnia Saeki, która nie ma żadnych wspomnień. Odwiedza go też dorosła pani Saeki: prosi, żeby wrócił do swojego świata i o niej pamiętał, daje mu obraz z plaży i prosi o wybaczenie, że kiedyś porzuciła kogoś, kogo najbardziej kochała. Kafka jej wybacza, w myślach nazywa ją mamą, a ona daje mu napić się swojej krwi. Chłopiec wraca z żołnierzami przez las, zanim wejście się zamknie. Brat Ōshimy, surfer Sada, przywozi go do Takamatsu, gdzie Ōshima mówi mu, że Saeki zmarła na serce, i oddaje mu obraz. Kafka postanawia wrócić do Tokio, zgłosić się na policję i skończyć gimnazjum. Z dworca dzwoni do Sakury i żegna się z nią, nazywając ją siostrą, a w pociągu zasypia, żeby obudzić się jako część nowego świata.

Motywy i przesłanie

Ucieczka i klątwa

Piętnastolatek ucieka przed przepowiednią ojca, która brzmi jak los króla Edypa.

Pamięć i zapomnienie

Pani Saeki żyje wspomnieniami, Nakata nie ma żadnych, a biblioteka przechowuje to, co ludzie tracą.

Matka, która odeszła

Pytanie, dlaczego matka zostawiła czteroletnie dziecko, i próba wybaczenia.

Przemoc i odpowiedzialność

Czy odpowiadamy za to, co zrobiliśmy we śnie albo cudzymi rękami.

Przyjaźń z przypadku

Kierowca ciężarówki i staruszek, który nie umie czytać, stają się sobie potrzebni.

Inność

Ōshima żyje w ciele, z którym się nie utożsamia, i nie znosi ludzi bez wyobraźni.

Świat obok świata

Gadające koty, deszcz ryb i las, w którym czas stoi w miejscu.

To opracowanie jest streszczeniem książki „Kafka nad morzem” (Haruki Murakami) i jej głównych wydarzeń. Nie jest to recenzja, lecz opis fabuły i motywów powieści.